Wie op een rustige voorjaarsdag over een heideveld of open bosrand wandelt, kan plotseling een heldere, melancholische zang horen die uit de lucht lijkt te vallen. Hoog boven het landschap hangt een kleine vogel bijna stil in de lucht, langzaam cirkelend of parachuterend naar beneden. Dat is de Boomleeuwerik.
De soort is minder algemeen dan de Veldleeuwerik, maar heeft een opvallende zang en een karakteristiek uiterlijk. Dankzij natuurherstel en geschikt beheer van heidevelden heeft de Boomleeuwerik zich in Nederland de afgelopen decennia weer voorzichtig uitgebreid.
De Boomleeuwerik (Lullula arborea) is een kleine leeuwerik met een opvallend zachte en melodieuze zang. In tegenstelling tot veel andere leeuweriken zingt de soort vaak vanaf een tak of boomtop, maar ook in een zangvlucht hoog in de lucht.
De soort houdt van halfopen landschappen: plekken waar bomen, struiken en open zandige of heideachtige vegetatie elkaar afwisselen. Denk aan heidevelden met verspreide dennen, kapvlakten in bossen, jonge aanplant en open plekken in naaldbos.
Boomleeuweriken zijn vroege zangers. Op zachte winterdagen kunnen ze al zingen, maar het hoogtepunt ligt in maart en april wanneer territoria worden bezet.
De Boomleeuwerik is ongeveer 15 cm lang en daarmee iets kleiner en compacter dan de Veldleeuwerik.
Algemene kenmerken
warm bruin verenkleed met donkere strepen
korte staart
relatief brede vleugels
duidelijke lichte wenkbrauwstreep die achter in de nek samenkomt
Het patroon van de wenkbrauwstrepen vormt een soort lichte V-vorm op het achterhoofd, een belangrijk herkenningskenmerk.
Man en vrouw
Man en vrouw zien er vrijwel identiek uit. Mannetjes zingen en voeren zangvluchten uit.
Juveniel
Jonge vogels lijken sterk op volwassen vogels, maar hebben vaak iets frissere en contrastrijkere veren.
Lengte: ca. 15 cm
Spanwijdte: 27–30 cm
Gewicht: 20–30 gram
Latijnse naam: Lullula arborea
Engelse naam: Woodlark
Opvallend kenmerk: lichte wenkbrauwstrepen die achter samenkomen
Zang: heldere, melancholische melodie, vaak herhaald in een lange reeks
In Nederland komt de Boomleeuwerik vooral voor op zandgronden met open vegetatie. Belangrijke gebieden zijn:
Veluwe
Utrechtse Heuvelrug
Drents-Friese Wold
Sallandse Heuvelrug
Brabantse en Limburgse heidegebieden
De soort profiteert van heideherstel, begrazing en bosbeheer waarbij open plekken ontstaan. Vooral jonge naaldbossen en heidevelden met verspreide bomen zijn aantrekkelijk.
In het westen van Nederland is de soort schaars.
Volgens gegevens van Sovon Vogelonderzoek Nederland telt Nederland naar schatting ongeveer 8.000 tot 11.000 broedparen.
De populatie kende een sterke afname in de tweede helft van de twintigste eeuw door:
bebossing van heidevelden
verdwijnen van open zandgebieden
intensiever landgebruik
Sinds de jaren negentig laat de soort weer herstel en uitbreiding zien, vooral dankzij natuurbeheer waarbij open structuren worden hersteld.
In Europa is de soort redelijk stabiel, met grote populaties in onder andere Spanje, Frankrijk en Duitsland.
Boomleeuweriken zoeken hun voedsel voornamelijk op de grond.
Het dieet bestaat uit:
insecten
spinnen
kevers
zaden
Tijdens het broedseizoen bestaat het voedsel vooral uit insecten, omdat die eiwitrijk zijn voor de jongen.
De soort beweegt zich lopend of rennend over de bodem, vaak in open vegetatie.
De zangvlucht is karakteristiek: de vogel stijgt op, zingt langdurig en zweeft daarna langzaam naar beneden met half gespreide vleugels.
Het broedseizoen begint vroeg, vaak al in maart.
Nest
Het nest ligt op de grond, goed verborgen tussen gras of heidevegetatie.
Broedgegevens
Aantal eieren: 3–5
Broedduur: 13–14 dagen
Nestperiode jongen: ongeveer 10–12 dagen
Vaak worden twee broedsels per jaar grootgebracht.
Omdat het nest op de grond ligt, zijn verstoring door recreatie en predatie belangrijke risico’s.
De Boomleeuwerik is te herkennen aan een combinatie van kenmerken:
Zachte, melancholische zang
Lichte wenkbrauwstreep die achter samenkomt
Kortere staart dan de Veldleeuwerik
Zingt vaak vanaf een boomtop
Vergelijkbare soorten in Nederland zijn onder andere:
Veldleeuwerik
langer lichaam
langere staart
zingt vrijwel altijd hoog in de lucht boven open akkers
De Boomleeuwerik oogt compacter en wordt vaker gezien in heide- en bosgebieden.
Er worden meerdere ondersoorten van de Boomleeuwerik onderscheiden binnen Europa en Azië. De soort die in Nederland broedt behoort tot:
Lullula arborea arborea
Deze ondersoort komt voor in het grootste deel van Europa. Andere ondersoorten komen voor in onder andere het Middellandse Zeegebied en delen van Azië.
In Nederland worden vrijwel uitsluitend vogels van de nominaatvorm waargenomen.
De Boomleeuwerik profiteert sterk van gericht natuurbeheer.
Belangrijke maatregelen zijn:
herstel van heidevelden
creëren van open plekken in bossen
begrazing waardoor vegetatie laag blijft
beperken van verstoring in broedgebieden
Wanneer open structuren behouden blijven, kan de soort zich verder uitbreiden.
De wetenschappelijke naam Lullula verwijst naar het zachte, melodieuze geluid van de zang. In veel Europese talen wordt de zang van de Boomleeuwerik beschreven als één van de mooiste vogelzangen van het heidelandschap.
Wie in maart of april vroeg op de heide loopt, kan soms minutenlang luisteren naar een Boomleeuwerik die hoog boven het landschap zingt – een geluid dat bijna tijdloos aanvoelt.